Berck

Berck (Arthur Berckmans)
1929 - 27.Aralık.2020
Belçika (Flaman)

Uyuyan Ormanda İsyan!

"Révolte au bois dormant"
Goscinny & Berck
Le journal de Tintin: 1964/1965
Le Lombard: 1966

Bu 9. ve son Goscinny Straponten senaryosunu düzgün bir kaynak olmadığı için pas geçmiştim. Nihayet Tenten dergide karar kılıp bir eksiği daha giderdim. Oh!... 54 yaşındaki bu nefis hikâyeyi okurken siz de benim gibi neş'eli bir hüzünle dolacak mısınız görelim bakalım. (Bu söz ihtiyarlaraydı tabi.)

* Albümden bir hoş not: "Pendre haut et court" (Kısa iple yükseğe asmak.) Kökeni ortaçağa dayanan bir ifade. O devirde idama mahkûm olanlar köyün meydanında düzenlenen bir gösteri ile asılırlardı. ("Taksim meydanında sallandıracaksın üç~beşini...") Ancak, herkesin izleyebilmesi ve gösterinin keyfini çıkarabilmesi için mahkûmun yüksekte olması gerekiyordu. Ayrıca bilindiği üzere, bir adamı asmak için fazla uzun halat gerekmiyordu ve halat masrafından da tasarruf sağlamak gerekliydi. Dolayısı ile, ifade 'kısa iple yükseğe asmak' şeklindedir. Günümüzde ise anlam kaymasına uğrayarak 'birine uygulanan kamusal aşağılama'ya atıfta bulunan bir cümleye dönüşmüş.

Straponten, Usta Sürücü

Straponten, Usta Sürücü
(Strapontin chauffeur de maître)
1959-60 tarihli, dizinin 1. hikâyesi
Yazan: Goscinny
Çizen: Berck

Straponten dostumla tanışıklığım ilkokul yıllarımda başlar. Zıpzıp dergisinin arka sayfalarında ve başka çizgiromanlara dolgu olarak karşılaşmışızdır kendisiyle. Ve her karşılaşmamızda da onun o yumuşak kalpliliği, yardımseverliği, konuştuğunuzda mutlaka sevmenizi sağlayacak o naif üslûbu pekçok çocuk gibi beni de etkilemişti ama kendisi ülkemizde hiç tek başına kitap olmadı. Öyle görünüyordu ki, olacağı da yoktu.

(TENTEN DERGi DERLEMESİ)
Kaç yıl önce hatırlamıyorum, internet üzerinde bir tesadüfle, "Straponten ve Goril"in 300 dpi tersbaskı sayısal masterlerini bulmuştum. Boş balonları, yüksek kalitede grafikleri ile bu orijinaller açıkça tercüme edilmeyi bekliyor gibiydi. Ama ne yazık ki O sıralar henüz Fransızcadan çevirebilecek bir durumda değildim işin doğrusu. En azından çeviri denen işin ciddiyetini bir kitapsever olarak iyi biliyordum. Bunun üzerine, yapabileceğini varsaydığım bir şahsa önerdim bu çalışmayı ama ondan da iş çıkmayacağı anlaşılınca çaresiz olarak iş başa düştü.

(LOMBARD BASIMI)

Böylece, Lombard baskısı Straponten hikâyelerinin çoğunu biraz da karışık bir düzende çevirdim. (yanda düzgün sıralanmış halleri görülmekte, malûmunuz.) Fakat hem baskı kalitesinin kötülüğü hem de ortalıktaki tek taramasının son derece kötü olması nedeniyle ilk Straponten uzun hikâyesini bir kenara bırakmak zorunda kalmıştım. Bu durum daha sonra epey içime dert oldu. ("Başka işin yok mu senin kafaya takacak" diyebilirsiniz tabii. Evet, yok...) Geçenlerde sorun birden çözülüverdi. Tenten Dergi ciltlerini karıştırırken, o yıllara ait iki cildin tarama kalitesinin epey yüksek çözünürlükte ve bilinçli yapılmış olduğunu farkedince, neden olmasın dedim... Hikâyeyi ilk ve orijinal baskısından değerlendirebilirdim. Öyle de yaptım ve ayrıca yetmezmiş gibi bu az! renkli dergi sayfalarının yanına renkli Lombard baskının kötü taramasını da elden geldiğince toparlayıp ekleyince proje (en azından benim için) tatmin edici bir şekilde son bulmuş oldu.

Neyse, lâfı daha fazla uzatmaya gerek yok -uzadı zaten, işte çalışmanın sonuçları; iki büyük ustadan, bizde daha önce hiç yayınlanmamış ve yine çok hoş bir diğer Straponten hikâyesi.

Tekrar Aramıza Dönüyor!

1959 yılı ocağında her hafta iki veya üç sayfalık küçük skeçler halinde Journal de Tintin bünyesinde yayınlanmaya başlanılan Straponten'in 'uzun hikâye' anonsu, derginin aynı senenin kasımında, 42. sayısında, okuyucularına böyle yapılmıştı.

Ben de 'unuttuğum' bir sayı için aynı tanıtımı kullanayım dedim. Hadi bakalım...

Straponten ve BCZ2

Straponten ve BCZ2
(Strapontin et le B.C.Z. 2)
1966, 11. hikâye
Yazan: Acar
Çizen: Berck

Dizinin Türkçeleştirilmesine yapacağım katkı burada son buluyor. Bundan sonraki üç sayının özellikle son ikisinde, her nedense konseptte değişikliğe gidilip, karakterlere naif bir ifade kazandırılarak hitap edilen yaş gurubu düşürülmek istenmiş. Ama sonuç tam bir başarısızlık olmalı ki, yayın hayatı da böylece son bulmuş.

Straponten ve Yeşim Maske

Straponten ve Yeşim Maske
(Strapontin et le masque de jade)
1965, 10. hikâye
Yazan: Acar
Çizen: Berck

Goscinny'nin yazmayı bırakıp, bir diğer üstad Jacques Acar'ın işi devraldığı sayı. Dizi lezzetinden bir şey kaybetmiş gibi görünmemekle birlikte, üslûp farklılığı hissedilebiliyor.

Bu hikâyede de, kapaktan farkedildiği üzre, Mis Lou ile birlikte farklı bir diyara sürükleniyoruz(!) :)

Straponten - Fildişine Hücum

Straponten

Fildişine Hücum

(Strapontin - Ruée vers l’ivoire)

1961 tarihli, dizinin 4. hikâyesi

Yazan: Goscinny

Çizen: Berck

Mis Lou ile yeniden yollardayız, kapaktan da anlaşıldığı üzere, bu sefer başka bir yönde.
Kapağı kendim tasarlamam gerekti çünkü bu hikâye Straponten kitaplarında hep ikinci sırada kaldığı için hiç kapağı olmamış. Kullandığım bu haşin Straponten pozunu ise Tintin Journal Belçika'da yayınlandığı sıra dergiye kapak olduğu sayıdan aktardım, Berck ustanın elinden, özel olarak. :) Bir diğer ilginç ayrıntı, 'Ruée vers l’ivoire'ın Fransız edisyonda yer almamış olması.

Böylece başta hesapta olmadığı şekilde dizinin 2 numaradan 5'e kadarki 4 kitabını tamamlamış olduk. Bu nedenle kapaklara sıra numarası koymayı akıl ettim geç olsa da. Bu sayının numarası var, önceki üç sayı da (Goril, Loch-Ness, Yeşil Kaplan) numaralı yeni kapaklarla güncellendi. Çevirisi süren iki kitap zaten numaralanmış olacak.

Listenin son hali şöyle;

01 Straponten Şoför / 1959-1960 (Goscinny)

02 Straponten ve Yeşil Kaplan / 1960 (Goscinny) - MEVCUT

03 Straponten ve Loch Ness Canavarı / 1961 (Goscinny) - MEVCUT

04 Straponten : Fildişine Hücum / 1961 (Goscinny) - MEVCUT

05 Straponten ve Goril / 1962 (Goscinny) - MEVCUT

06 Straponten ve Patata Taksisi / 1962-1963 (Goscinny)

07 Straponten Goşolar Arasında / 1963 (Goscinny)

08 Straponten Eskimolar Arasında / 1964 (Goscinny)

09 Straponten : Uyuyan Ormanda İsyan / 1964-1965 (Goscinny)

10 Straponten ve Yeşim Maske / 1965 (Acar) - YAKINDA

11 Straponten ve B.C.Z.2 / 1966 (Acar) - YAKINDA

12 Straponten : Şiddetin Dokunuşu / 1966 (Acar)

13 Straponten Örümceks'e Karşı / 1967 (Acar)

14 Straponten ve Beslenme Bölümü / 1968 (Acar)

Straponten ve Yeşil Kaplan

Straponten ve Yeşil Kaplan
(Strapontin et le tigre vert)
1960 tarihli, dizinin 2. hikâyesi
Yazan: Goscinny
Çizen: Berck

Diziyi bilenler, karakterlere aşinadırlar. Miss Lou, Patatah Mihracesi ve küçük oğlu Rami ile Straponten'in ilk karşılaşması bu. Kendileri daha sonraki kitaplarda da görünecekler.

Çalışırken karşılaştığım  bazı ilginçliklerden de söz etmeden olmaz: Mihracenin adı neden 'Jorj' (Georges) anlamış değilim. İsimlerde gariplik bununla bitmiyor, sonlara doğru geçen iki isim, 'Rahat' ve 'Lukum' (büyük ihtimalle 'Lokum')... Sanırım Goscinny'nin Türkiye'den öte isimlerle ilgili sorunu varmış. Aslında başta yolculuk sırasında Hindistan'la Pakistan'ın yerlerinden tersine söz ediyor diye düşündüm, Hindistan'dan geçip Pakistan'a geliyorlardı. Fakat sonra aklıma geldi ki, Bangladeş bu kitap yazıldığında Pakistan'ın parçasıydı, bağımsızlığı 1971. Siz de aynı hatâya düşmeyin.

Çeviri ile ilgili bir not: Loch Ness Canavarında olduğu gibi Britanya Fransızcasından doğan arızalı ifadeler bu hikâyede de mevcut ve tabi aktarılamadı. Örnek;
"Oune bon dîner attend vô", oune=Un(bir), vô=vous(seni) gibi.

Bu hikâyede de bir şarkımız var, 10. sayfada. Bu sefer bir çocuk şarkısı; 'Il était un petit navire' (O küçük bir gemiydi). Türkçe uyarlaması 'Bir küçücük aslancık varmış' olan şarkının orijinalini merak edenler bakabilirler, çok hoş hem de karaoke usulü;

Straponten ve Loch Ness Canavarı

Straponten ve Loch Ness Canavarı
(Strapontin et le monstre du Loch Ness)
1961 tarihli, dizinin 3. hikâyesi
Yazan: Goscinny
Çizen: Berck

İlk olarak Straponten dizisinden 5. hikâye olan Strapontin et le Gorille'i çevirip paylaşmıştım fakat fazla ilgi görmemesine üzücüydü. Demek klasik frankofona gerçekte pek ilgi yok diye düşünmeme sebep olmuştu.


Hâl böyle olsa da, iplikiplik'in dediği gibi 'az ve öz' bir severi olduğunu da gözden kaçırmayarak ve de kendimi bu zevkten mahrum etmeme düşüncesiyle bir adet daha çevirdim. Gerçekten çok eğlenceli Straponten çevirmek. Berck çizgilerinin lezzeti bir yana, Réne Goscinny metinlerinin mizahı onu tadına doyulmaz yapıyor. Benimki de tabi bu tada çocukluğumda kötü yerli yayınlar yüzünden yeterince varamamış olmanın getirdiği bir tutku aynı zamanda.

Tersine ilerliyorum, Straponten ve Goril, 5. hikâyeydi. Bu ise 3... Daha sonra 2.yi paylaşacağım, çevirisine başladım. 

Dizinin tamamı tahmin edebileceğiniz gibi Tintin Journal'de yayınlanmıştı ilk önce. Bu yüzden orijinal sıralamasını versem herhalde fena olmaz; Bütünü Berck tarafından çizilmiş olup, 9 hikâyenin senaryosu Goscinny'ye, 1965 ve sonrası 5 hikâyenin senaryosu ise Jacques Acar'a aittir.

1959/1960 Strapontin chauffeur de maître (Goscinny)

1960 Strapontin et le tigre vert (Goscinny) (blog arşivinde mevcut)

1961 Strapontin et le monstre du Loch Ness (Goscinny) (şu an itibariyle elinizde)

1961 Strapontin : Ruée vers l’ivoire (Goscinny)

1962 Strapontin et le gorille (Goscinny) (blog arşivinde mevcut)

1962/1963 Strapontin et les taxis de Patatah (Goscinny)

1963 Strapontin chez les gauchos (Goscinny)

1964 Strapontin chez les Esquimaux (Goscinny)

1964/1965 Révolte au bois dormant (Goscinny)

1965 Strapontin et le masque de jade (Acar)

1966 Strapontin et le B.C.Z.2 (Acar)

1966 Strapontin : un zeste de violence (Acar)

1967 Strapontin contre Mygalex (Acar)

1968 Strapontin et le rayon alimentaire (Acar)

Bunların beşi, Zıpzıp'larda yeralmıştı. Vasat çevirisine rağmen, renkli orijinalini tahmin ederim telifli olarak yayınlamışlardı. Şunlardı onlar;

• Hızlı İskoçya'da (Strapontin et le monstre du Loch Ness)
• Hızlı ile Bilgiç (Strapontin et le gorille)
• Hızlı Hindistan'da (Strapontin et les taxis de Patatah)
• Hızlı ile Goşolar (Strapontin chez les gauchos)
• Hızlı Eskimolar Arasında (Strapontin chez les Esquimaux)

Ayrıca yine 60'larda basılan Sipru ve Redkit'lere dolgu olarak da aynı hikâyelerin farklı çevirileri kullanıldı. Aydınger kopya kepazeliğinde seviyesiz işler olduğu için sözünü etmeye gerek görmüyorum.

Loch Ness Canavarı'nı, Goril gibi hem daha iyi bir çeviri olsun, hem de kaliteli orijinal baskı taraması üzerinde okuma şansı bulalım diye yeniden çevirdim. Zıpzıp'taki çeviriye hiç göz atmadığım için, biraz da kendimi sınamak gibi oldu diyebilirim ve yine çok keyifli bir çalışmaydı. Sonradan yaptığım karşılaştırmadan küçük bir örnek vereyim size; aslı "habersiz mi geldim yoksa?" olan metin, "sizi çok göreceğim gelmişti amcacığım" diye nasıl çevirilir, bunun cevabını bulmak zor. Hele hikâye boyunca 'Loch Ness' lâfı edilmiyor, onun yerine 'göller bölgesi' deniyorsa, herhalde saygıdeğer çevirmen "bizim salak gençlerimiz 'Loch Ness'in ne olduğunu bilemez" diye düşünmüş olsa gerek. Bu ve benzeri mânâsız yorumlu, yanlış, abartılmış veya kısaltılmış bir çok örnekle karşılaşınca, çeviri daha da anlam kazandı. Bakın bakalım siz de sevecekmisiniz...

* Bir küçük not; aksilik olmaz da sonunu görebilirsem ileride paylaşacağım 'le tigre vert'in daha önce bizde hiç yayınlanmadığını sanıyorum. O hikâye ile ilintili ve yine bizde yayınlanmamış iki tanesi daha sırada demektir bu.

* Bir küçük ayrıntıyı da açalım, biliyorsunuz Johan et Pirlouit'lerde de yaptığım gibi kitaptaki şarkı/lar üzerinde durmak iyi oluyor. Bu kitabın da 5. sayfasındaki "It's a Long Way to Tipperary" (Tipperary'e daha çok var), 1. Dünya Savaşı sırasında Jack Judge'ın yazdığı, marş formunda bir müzikhol şarkısıdır. Savaş sırasında her iki taraf askerleri arasında çok popüler olmuştu. Dostlarımız adaya doğru yola çıkmış ilerlerken, bir İngiliz şarkısı söylemeleri hikâyede bir hoşluk. Başka bir ironik tarafı var mı bilmiyorum. 

Wolfgang Petersen'in büyük eseri Das Boot'da Almanların bu şarkıyı coşkuyla söyledikleri sahne iyi bilinir. Son olarak, onu bir hatırlayalım isterseniz;

Straponten ve Goril

1530x2000 res olarak yenilendi!

"Strapontin et le gorille",
Journal de Tintin 1962
Berck (Arthur Berckmans), René Goscinny
Çeviri: SToktan

Zıpzıp (1964) arka kapağında "Hızlı ile Bilgiç", Yeni Resimli Güneş'in Sipru'sunda (1968) farklı bir çeviriyle dolgu olarak "Straponten - Akıllı Maymun" diye yayınlanan bu güzel hikâyeyi orijinal baskı kalitesiyle ve her iki eski çeviriden de daha başarılı olduğunu düşündüğüm kendi çevirimle bir çok espriyi de kurtararak yeniden hazırladım.

Çalışırken çok zevk aldığım bir iş oldu. Frankofon çizgiroman severlerin de beğeneceğini sanıyorum.